Amortisman: Faydalı Ömür, Usuller ve Kurallar

Amortisman nedir?

Amortisman, işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya değer kaybına uğrayan iktisadi kıymetlerin maliyetinin, faydalı ömürleri boyunca gider olarak dağıtılmasıdır. Dayanağı 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 313 ile 321. maddeleri arasındaki hükümlerdir. Amortisman nakit çıkışı gerektirmeyen bir giderdir; varlığın satın alındığı yıl tek seferde gider yazılmasını engelleyerek kazancın yıllara doğru dağılmasını sağlar.

Hangi varlıklar amortismana tabidir?

Gayrimenkuller, demirbaşlar, taşıtlar, makine ve tesisler, haklar, özel maliyet bedelleri ve peştamallıklar amortismana tabi tutulur. Araziler kural olarak amortismana tabi değildir. Doğrudan gider yazma haddini aşmayan küçük tutarlı demirbaşlar amortisman yerine doğrudan gider olarak kaydedilebilir.

Faydalı ömür ve amortisman oranı

Faydalı ömür, bir varlığın işletmede kullanılabileceği tahmini süredir. Vergi uygulamasında faydalı ömürler Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ilan edilen listelerle belirlenir. Normal amortisman oranı, faydalı ömrün tersi alınarak bulunur; yani faydalı ömür uzadıkça yıllık oran düşer. Liste, VUK genel tebliğleriyle zaman zaman güncellenir ve yeni varlık grupları eklenir. Güncel oranlar GİB'in yayımladığı amortisman listesinden kontrol edilmelidir.

Amortisman usulleri

Usul	Nasıl işler	Kimler kullanabilir
Normal amortisman	Varlığın maliyeti faydalı ömür boyunca her yıl eşit tutarda gider yazılır	Amortisman ayırma hakkı olan tüm mükellefler
Azalan bakiyeler usulü	Normal oranın kanunda belirlenen katı, her yıl kalan net değere uygulanır; ilk yıllarda gider daha yüksektir	Bilanço esasına göre defter tutan mükellefler
Fevkalade amortisman	Yangın, deprem gibi olağanüstü durumlarda değer kaybı için ayrılır	Vergi idaresinin izniyle

Azalan bakiyeler usulünden normal amortisman usulüne geçilebilir, ancak normal usulden azalan bakiyeler usulüne geçiş yapılamaz. Usul seçimi varlık bazında yapılır ve sonraki yılları etkiler.

Uygulamada temel kurallar

Başlangıç: Amortisman, varlığın aktife girdiği yıldan itibaren ayrılır. Kural olarak yıl içinde hangi ayda alındığına bakılmaz, tam yıl amortisman ayrılır.
Binek otomobiller: Bu kuralın istisnasıdır. Binek otomobillerde ilk yıl, aktife girilen ay dikkate alınarak kıst amortisman uygulanır; kalan kısım son yıla aktarılır.
Maliyet bedeli: Amortismana esas tutar, alış bedeli ile varlığı kullanıma hazır hâle getirmek için yapılan giderlerin toplamıdır.
Değer artırıcı harcamalar: Varlığın değerini veya ömrünü artıran harcamalar maliyete eklenir ve amortisman yoluyla giderleştirilir.
İhtiyari olma: Vergi uygulamasında amortisman ayırmak bir haktır; ayrılmayan amortisman sonraki yıllarda telafi edilemez.
Satış: Varlık satıldığında birikmiş amortisman düşülerek bulunan net değer ile satış bedeli arasındaki fark kâr veya zarar olarak kaydedilir.

Amortisman muhasebede nasıl izlenir?

Tekdüzen Hesap Planı'nda amortisman, varlığın kayıtlı değerini doğrudan azaltmak yerine ayrı bir düzenleyici hesapta biriktirilir. Böylece bilançoda varlığın ilk maliyeti ve o güne kadar ayrılan toplam amortisman ayrı ayrı görülür. Her yıl ayrılan amortisman, varlığın kullanıldığı alana göre üretim maliyetine, pazarlama giderlerine veya genel yönetim giderlerine yansıtılır. Varlık bazında tutulan bir sabit kıymet listesi, hangi varlık için hangi usulün seçildiğini ve kalan net değeri izlemeyi kolaylaştırır.

Güncel değerleri izlenecek kalemler

Faydalı ömür ve amortisman oranları listesi: VUK genel tebliğleri ve GİB'in yayımladığı liste
Doğrudan gider yazma haddi: VUK 313. madde, her yıl yeniden değerleme ile güncellenir
Binek otomobillerde amortismana esas tutarın sınırı: Gelir Vergisi Kanunu ve ilgili tebliğler
Azalan bakiyeler usulündeki oran üst sınırı: VUK 315. madde ve mükerrer hükümler

Amortismanın dönem sonu işlemlerindeki yeri muhasebe rehberi sayfasında, ilgili had ve oranların kaynakları vergi oranları ve hadler sayfasında yer alır.

Bu konuda sık sorulanlar

Arsa ve araziler amortismana tabi midir?

Kural olarak hayır. Araziler yıpranmaya uğramadığı kabul edildiği için amortismana tabi tutulmaz. Üzerindeki binalar ise ayrıca amortismana tabidir.

Yıl sonunda alınan bir makine için tam yıl amortisman ayrılır mı?

Genel kural olarak evet, aktife girdiği yıl için tam yıl amortisman ayrılır. Binek otomobiller bu kuralın istisnasıdır ve kıst amortisman uygulanır.

Amortisman ayırmak zorunlu mu?

Vergi uygulamasında amortisman bir haktır. Ancak bir yıl ayrılmayan amortisman sonraki yıllarda telafi edilemez, bu nedenle düzenli ayrılması önerilir.

İlgili sayfalar

Amortisman