Mükellef ile vergi sorumlusu arasındaki fark nedir?

Mükellef vergi borcu kendisine ait olan kişidir. Vergi sorumlusu ise başkasına ait vergiyi kesip ödemekle yükümlüdür; işverenin ücretlerden yaptığı kesinti buna örnektir.

Vergi oranları neden sık değişiyor?

Kanunlar bazı oranlar için Cumhurbaşkanı'na belirli sınırlar içinde değiştirme yetkisi verir. Bu nedenle oranlar kanun değişikliği olmadan da karar ile güncellenebilir.

Bilanço esası ile işletme hesabı esası arasındaki temel fark nedir?

Bilanço esasında varlık ve kaynaklar tam olarak izlenir ve kazanç özsermaye karşılaştırmasıyla bulunur. İşletme hesabında ise dönemin hasılatı ile giderleri arasındaki fark esas alınır.

Vergi Rehberi: Mükellefiyet, Matrah ve Beyan

Vergi neye dayanır?

Türkiye'de vergi ancak kanunla konulabilir, değiştirilebilir ve kaldırılabilir. Bu ilke Anayasa'nın 73. maddesinde yer alır. Kanun, oranlar konusunda belirli sınırlar içinde Cumhurbaşkanı'na yetki verebilir; bu nedenle bazı oranlar kanun yerine Cumhurbaşkanı kararıyla değişir. Usule ilişkin genel kurallar 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nda, tahsilat ve takip kuralları ise 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'da düzenlenir.

Temel kavramlar

Mükellef ve vergi sorumlusu

Mükellef, kanuna göre kendisine vergi borcu düşen kişidir. Vergi sorumlusu ise başkası adına vergiyi kesip vergi dairesine ödemekle yükümlü olan kişidir. Örneğin işveren, çalışanın ücretinden gelir vergisini keser ve muhtasar beyanname ile öder. Burada mükellef çalışan, vergi sorumlusu işverendir.

Vergiyi doğuran olay

Vergi borcu, kanunun bağladığı olayın gerçekleşmesiyle doğar. Gelir vergisinde gelirin elde edilmesi, KDV'de teslim veya hizmetin yapılması bu olaya örnektir. Faturanın ne zaman düzenlendiği değil, olayın ne zaman gerçekleştiği belirleyicidir; fatura bu olayı belgelemeye yarar.

Matrah

Matrah, vergi oranının uygulandığı tutardır. Gelir vergisinde safi kazanç, KDV'de teslim veya hizmetin bedeli matrahı oluşturur. Matrahın doğru hesaplanması, giderlerin belgelenmesine ve kanunen kabul edilmeyen giderlerin ayrılmasına bağlıdır.

Tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil

Vergi Usul Kanunu verginin dört aşamada kesinleştiğini kabul eder:

Tarh: Vergi alacağının matrah ve oran üzerinden hesaplanarak miktarının belirlenmesi.
Tebliğ: Verginin mükellefe bildirilmesi. Beyana dayanan vergilerde beyanname bu işlevi görür.
Tahakkuk: Verginin ödenecek aşamaya gelmesi.
Tahsil: Verginin kanuna uygun şekilde ödenmesi.

İşletmelerin karşılaştığı başlıca vergiler

Vergi	Dayanak	Kimi ilgilendirir
Gelir vergisi	193 sayılı Kanun	Şahıs işletmeleri, serbest meslek erbabı, ücretliler
Kurumlar vergisi	5520 sayılı Kanun	Limited ve anonim şirketler, kooperatifler
Katma değer vergisi	3065 sayılı Kanun	Mal teslimi ve hizmet ifa eden işletmeler
Damga vergisi	488 sayılı Kanun	Sözleşme, bordro ve benzeri kâğıtları düzenleyenler
Özel tüketim vergisi	4760 sayılı Kanun	Belirli malları ithal eden veya ilk teslim edenler

Vergi türlerinin daha geniş listesi vergi türleri sayfasında, oran ve hadlerin hangi kaynaktan izleneceği ise vergi oranları ve hadler sayfasında anlatılır.

Kazanç nasıl tespit edilir?

Ticari kazanç, işletmenin defter tutma şekline göre bilanço esasında veya işletme hesabı esasında tespit edilir. Bilanço esasında dönem başı ve dönem sonu özsermaye karşılaştırılır; işletme hesabında ise dönem içi hasılat ile giderler arasındaki fark esas alınır. Hangi esasa tabi olunacağı Vergi Usul Kanunu'ndaki sınıflandırmaya ve hadlere göre belirlenir. Belirli koşulları taşıyan küçük esnaf için basit usul ayrı bir rejimdir.

Serbest meslek kazancında ise tahsil esası geçerlidir: kazanç, hizmet bedelinin fiilen tahsil edildiği döneme aittir. Bu fark, serbest meslek erbabının gelir planlamasında belirleyicidir.

Beyan süreci adım adım

Dönem içindeki satış ve alış belgeleri eksiksiz toplanır.
Belgeler kanuni defterlere kaydedilir ve hesaplar mutabakatla kontrol edilir.
İlgili beyanname e-Beyanname sistemi veya GİB İnteraktif Vergi Dairesi üzerinden hazırlanır.
Beyanname onaylanarak gönderilir, tahakkuk fişi ve beyanname kopyası saklanır.
Tahakkuk eden vergi süresi içinde ödenir.

Hangi beyannamenin hangi dönemde verildiği beyanname takvimi rehberi sayfasında açıklanır.

Kanunen kabul edilmeyen gider ne demektir?

Kanunen kabul edilmeyen gider, ticari defterlerde gider olarak kaydedilen ancak vergi matrahının hesabında indirilemeyen harcamadır. Örneğin vergi cezaları, belgesi olmayan harcamalar ve kanunda gider yazılması açıkça sınırlanmış kalemler bu gruptadır. Muhasebede kayıt yapılır, fakat beyannamede matraha geri eklenir. Bu ayrım yapılmadığında beyan edilen kazanç olması gerekenden düşük görünür ve inceleme riski doğar.

Vergi kimlik numarası, e-Tebligat ve zamanaşımı

Her mükellefin işlemleri vergi kimlik numarası veya T.C. kimlik numarası üzerinden izlenir. Vergi idaresi bildirimlerini büyük ölçüde e-Tebligat sistemiyle yapar; elektronik adrese ulaşan tebligat, okunmasa bile kanunda öngörülen sürenin sonunda tebliğ edilmiş sayılır. Bu nedenle e-Tebligat kutusunun düzenli kontrolü, süreli işlemlerin kaçırılmaması açısından önemlidir.

Vergi alacağı süresiz değildir. Vergi Usul Kanunu'ndaki tarh zamanaşımı süresi, vergiyi doğuran olayın meydana geldiği yılı izleyen takvim yılı başından itibaren işler. Bu süre içinde idare inceleme yaparak ek vergi tarh edebilir. Belgelerin saklanma süresinin de bu yüzden zamanaşımıyla uyumlu tutulması gerekir.

Kontrol listesi

Her satış için usulüne uygun belge düzenlendi mi?
Gider belgeleri işletme adına ve işle ilgili mi?
Kanunen kabul edilmeyen giderler ayrıştırıldı mı?
Stopaj yapılan ödemeler muhtasar beyannamede gösterildi mi?
Önceki dönemden devreden KDV doğru aktarıldı mı?
Tahakkuk eden borçlar ödendi mi, ödeme dekontları saklandı mı?

Sık karşılaşılan durumlar

Beyanname süresinde verilemezse ne olur?

Süresinde verilmeyen beyanname için usulsüzlük cezası ve vergi ziyaı söz konusu olabilir. Vergi Usul Kanunu'nun 371. maddesindeki pişmanlık hükümleri, belirli koşullarla kendiliğinden yapılan beyanlarda ceza kesilmemesine imkân tanır. Koşulların somut olayda sağlanıp sağlanmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

Hatalı beyanname düzeltilebilir mi?

Evet. Genel kural olarak düzeltme beyannamesi verilebilir. Düzeltmenin vergi artışı doğurup doğurmadığı, pişmanlık şartları ve inceleme durumu sonucu etkiler.

Vergi dairesiyle anlaşmazlık nasıl çözülür?

Tarhiyat sonrası uzlaşma, cezalarda indirim talebi veya vergi mahkemesinde dava yolları bulunur. Süreler kısa olduğu için ihbarname tebliğ edildiği andan itibaren takip başlamalıdır. Bu konu vergi incelemesi sayfasında ayrıca ele alınır.

Vergi Rehberi