Muhasebe Sözlüğü

Sözlük nasıl kullanılır?

Bu sözlük, vergi, muhasebe ve sosyal güvenlik alanında sık geçen terimlerin kısa açıklamalarını alfabetik sırayla verir. Açıklamalar terimin genel anlamını anlatır; istisnalar ve ayrıntılar için ilgili rehber sayfalarına bakılmalıdır. Terimlerin kullanıldığı süreçler muhasebe rehberi, vergi rehberi ve SGK ve bordro rehberi sayfalarında anlatılır.

A

Aktif

Bilançonun işletmenin sahip olduğu varlıkları gösteren tarafıdır. Dönen varlıklar ve duran varlıklar olarak iki ana gruba ayrılır.

Amortisman

Bir yıldan uzun kullanılan varlıkların maliyetinin faydalı ömürleri boyunca gider yazılmasıdır. Ayrıntılar amortisman sayfasındadır.

Ana sözleşme

Şirketin unvanını, amacını, sermayesini, ortaklık yapısını ve yönetim kurallarını belirleyen kuruluş belgesidir. Değişiklikleri genel kurul kararı ve tescil ile yapılır.

Avans

Bir mal veya hizmet teslim edilmeden önce yapılan ya da alınan ödemedir. Verilen avanslar aktifte, alınan avanslar pasifte izlenir.

B

Ba ve Bs formları

Belirli tutarı aşan mal ve hizmet alımlarının (Ba) ve satışlarının (Bs) karşı taraf bazında vergi idaresine bildirildiği formlardır.

Basit usul

Belirli koşulları taşıyan küçük esnafın ticari kazancının basitleştirilmiş kurallarla tespit edildiği vergilendirme yöntemidir.

Berat

e-Defter dosyalarının GİB sistemine yüklenmesi sonucunda alınan ve defterin kayıt altına alındığını gösteren elektronik onaydır.

Bilanço

İşletmenin belirli bir tarihteki varlıklarını ve bu varlıkların kaynaklarını, yani borçlarını ve özkaynaklarını gösteren finansal tablodur.

Bilanço esası

Varlık ve kaynakların tamamının izlendiği, kazancın dönem başı ve dönem sonu özsermaye karşılaştırmasıyla bulunduğu defter tutma esasıdır.

Büyük defter

Yevmiye defterindeki kayıtların hesap bazında toplandığı defterdir. Defter-i kebir olarak da anılır.

C

Cari hesap

Bir müşteri, tedarikçi veya ortakla yapılan alacak ve borç hareketlerinin kişi bazında izlendiği hesaptır.

Cari oran

Dönen varlıkların kısa vadeli yabancı kaynaklara bölünmesiyle bulunan likidite göstergesidir. İşletmenin kısa vadeli borçlarını ödeme gücü hakkında fikir verir.

Ç

Çift taraflı kayıt

Her işlemin en az bir hesaba borç, en az bir hesaba alacak olarak aynı tutarda kaydedilmesi ilkesidir. Kayıtların kendi içinde denk olmasını sağlar.

D

Damga vergisi

Sözleşme, taahhütname, bordro gibi kanuna ekli tabloda sayılan kâğıtlar üzerinden alınan vergidir. Dayanağı 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu'dur.

Demirbaş

İşletmede uzun süre kullanılan masa, bilgisayar, mobilya gibi taşınır varlıklardır. Tutarına göre amortismana tabi tutulur veya doğrudan gider yazılır.

Devreden KDV

Bir dönemde indirilecek KDV'nin hesaplanan KDV'yi aşması sonucu oluşan ve sonraki döneme aktarılan tutardır.

Dönem sonu işlemleri

Hesap dönemi kapanırken yapılan amortisman, karşılık, değerleme, stok sayımı, gelir ve giderlerin dönemselleştirilmesi gibi düzeltme kayıtlarıdır.

E

e-Arşiv Fatura

e-Fatura sistemine kayıtlı olmayan alıcılara elektronik ortamda düzenlenen faturadır.

e-Defter

Yevmiye defteri ve büyük defterin belirlenen standartlarda elektronik ortamda tutulmasıdır.

e-Fatura

Sisteme kayıtlı kullanıcılar arasında elektronik ortamda düzenlenen ve iletilen faturadır.

e-Tebligat

Vergi idaresinin ve diğer kurumların bildirimlerini mükellefin elektronik adresine gönderdiği tebligat yöntemidir.

Envanter

Dönem sonunda işletmenin varlık ve borçlarının sayım ve değerleme yoluyla tespit edilmesidir. Sonuçları envanter defterine yazılır.

F

Fatura

Satılan mal veya yapılan hizmet karşılığında müşteriye verilen, bedeli ve vergiyi gösteren ticari belgedir.

Faydalı ömür

Bir varlığın işletmede kullanılabileceği tahmini süredir. Vergi uygulamasında ilan edilen listelerle belirlenir.

Finansal tablolar

İşletmenin mali durumunu ve faaliyet sonuçlarını gösteren raporlardır. Bilanço ve gelir tablosu en temel olanlarıdır.

G

Gecikme zammı

Vadesinde ödenmeyen vergi ve diğer amme alacaklarına uygulanan ek tutardır. Dayanağı 6183 sayılı Kanun'dur.

Geçici vergi

Yıllık gelir veya kurumlar vergisine mahsup edilmek üzere yıl içinde üçer aylık dönemler itibarıyla ödenen vergidir.

Gelir tablosu

Bir hesap dönemindeki gelirleri, giderleri ve sonuçta oluşan kâr veya zararı gösteren finansal tablodur.

Gider pusulası

Vergiden muaf kişilerden yapılan alımlarda, fatura yerine alıcının düzenlediği belgedir.

H

Harç

Bir kamu hizmetinden yararlanan kişiden, o hizmet karşılığında alınan paradır. Tapu, noter, yargı ve ticaret sicil işlemlerinde karşılaşılır.

Hasılat

İşletmenin mal ve hizmet satışlarından elde ettiği toplam gelirdir. İndirimler ve iadeler düşüldüğünde net satışlar bulunur.

İ

İade faturası

Satın alınan malın satıcıya geri verilmesi durumunda alıcı tarafından düzenlenen faturadır.

İndirilecek KDV

Alış faturalarında ödenen ve hesaplanan KDV'den düşülebilen vergidir.

İşletme hesabı esası

Kazancın dönem içi hasılat ile giderler arasındaki farka göre bulunduğu, ikinci sınıf tacirlerin kullandığı defter tutma esasıdır.

K

Kanunen kabul edilmeyen gider

Ticari defterlerde gider yazılan ancak vergi matrahının hesabında indirilemeyen harcamadır. Beyannamede matraha geri eklenir.

Karşılık

Gerçekleşmesi muhtemel bir gider veya zararın, ilgili dönemde tahmini olarak kayda alınmasıdır. Şüpheli alacak karşılığı bunun yaygın örneğidir.

Katma değer vergisi

Mal ve hizmet teslimlerinin her aşamasında eklenen değer üzerinden alınan harcama vergisidir. Dayanağı 3065 sayılı Kanun'dur.

Kıst amortisman

Amortismanın yıl içinde aktifte kalınan süreye göre hesaplanmasıdır. Vergi uygulamasında binek otomobiller için öngörülmüştür.

Kurumlar vergisi

Sermaye şirketleri ve diğer kurumların kazançları üzerinden alınan vergidir. Dayanağı 5520 sayılı Kanun'dur.

M

Mahsup

Bir alacağın veya ödenmiş verginin başka bir borca karşılık olarak düşülmesidir. Geçici verginin yıllık vergiden düşülmesi buna örnektir.

Mali mühür

Tüzel kişilerin e-belge ve e-Defter işlemlerinde kullandığı, kurum adına çıkarılan elektronik sertifikadır.

Matrah

Vergi oranının uygulandığı tutardır. Kazanç, satış bedeli veya kâğıttaki değer gibi unsurlardan oluşabilir.

Mizan

Tüm hesapların borç ve alacak toplamlarını ve bakiyelerini bir arada gösteren kontrol tablosudur.

Muhtasar ve prim hizmet beyannamesi

Kaynakta kesilen vergiler ile sigortalıların prim ve hizmet bilgilerinin birlikte bildirildiği beyannamedir.

Mükellef

Vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişidir.

N

Nazım hesaplar

İşletmenin varlık ve kaynaklarını doğrudan etkilemeyen ancak izlenmesi gereken bilgiler için kullanılan hesaplardır. Tekdüzen Hesap Planı'nda 9 numaralı sınıftadır.

Net satışlar

Brüt satışlardan satış iadeleri, iskontolar ve diğer indirimler düşüldükten sonra kalan tutardır.

Ö

Ödenecek KDV

Hesaplanan KDV'nin indirilecek KDV'yi aştığı durumda, aradaki farkın vergi dairesine ödenecek kısmıdır.

Özelge

Mükellefin kendi somut durumu için yazılı olarak sorduğu soruya vergi idaresinin verdiği cevaptır.

Özkaynaklar

İşletme sahiplerinin işletmeye koyduğu sermaye ile işletmede bırakılan kârlardan oluşan kaynaklardır.

P

Pasif

Bilançonun varlıkların hangi kaynaklarla finanse edildiğini gösteren tarafıdır. Yabancı kaynaklar ve özkaynaklardan oluşur.

Pişmanlık

Vergi idaresince tespit edilmeden önce kendiliğinden yapılan beyanlarda, belirli koşullarla vergi ziyaı cezası kesilmemesini sağlayan düzenlemedir.

Prime esas kazanç

Sosyal güvenlik priminin hesaplandığı kazanç tutarıdır. Alt ve üst sınırı vardır.

R

Reeskont

Vadeli alacak ve borç senetlerinin dönem sonundaki değerinin, vade farkı ayrılarak bugünkü değerine indirgenmesidir.

Re'sen tarh

Vergi matrahının defter ve belgelere dayanılarak tespit edilemediği durumlarda vergi idaresinin matrahı takdir yoluyla belirlemesidir.

S

Sermaye

Ortakların şirkete koymayı taahhüt ettiği para veya ayni değerlerdir. Ana sözleşmede gösterilir ve ticaret siciline tescil edilir.

Serbest meslek makbuzu

Serbest meslek erbabının tahsil ettiği ücret karşılığında düzenlediği belgedir. Elektronik hâli e-SMM olarak adlandırılır.

Stopaj

Vergi sorumlusunun yaptığı ödeme sırasında vergiyi keserek vergi dairesine yatırmasıdır. Tevkifat olarak da adlandırılır.

Ş

Şüpheli alacak

Dava veya icra safhasında bulunan ya da yapılan protestoya veya yazı ile istenmesine rağmen ödenmeyen küçük alacaklardır. Kanundaki koşullarla karşılık ayrılabilir.

T

Tahakkuk

Tarh ve tebliğ edilen verginin ödenmesi gereken aşamaya gelmesidir.

Tarh

Vergi alacağının matrah ve oran üzerinden hesaplanarak miktarının belirlenmesidir.

Tekdüzen Hesap Planı

Bilanço esasına göre defter tutan işletmelerin kullandığı, hesap adlarını ve numaralarını standartlaştıran plandır.

Tevkifat

Kaynakta kesinti anlamına gelir. Gelir vergisinde stopaj, KDV'de ise vergisinin bir kısmının alıcı tarafından beyan edilmesi şeklinde uygulanır.

U

Usulsüzlük cezası

Vergi kanunlarının şekle ve usule ilişkin hükümlerine uyulmaması durumunda kesilen cezadır.

Uzlaşma

Tarh edilen vergi ve cezalar üzerinde mükellef ile idarenin, dava açılmadan önce anlaşmaya varmasını sağlayan yoldur.

V

Vergi kimlik numarası

Mükelleflerin vergi işlemlerinde kullanılan tanıtıcı numaradır. Gerçek kişilerde T.C. kimlik numarası bu işlevi görür.

Vergi levhası

Mükellefiyet bilgilerini ve beyan edilen matrahı gösteren, GİB sisteminden elektronik olarak alınan belgedir.

Vergi ziyaı

Mükellefin vergilendirmeye ilişkin ödevlerini zamanında yerine getirmemesi veya eksik yerine getirmesi sonucu verginin zamanında tahakkuk ettirilmemesi ya da eksik tahakkuk ettirilmesidir.

Y

Yeniden değerleme oranı

Vergi kanunlarındaki parasal hadlerin her yıl güncellenmesinde kullanılan, tebliğle ilan edilen orandır.

Yevmiye defteri

İşlemlerin tarih sırasıyla ve madde madde kaydedildiği defterdir. Bilanço esasında tutulan temel defterlerdendir.

Yoklama

Vergi idaresinin mükellefin faaliyetini ve işyerini yerinde tespit etmek için yaptığı inceleme dışı kontroldür.

Z

Zamanaşımı

Belirli bir sürenin geçmesiyle vergi alacağının tarh edilememesi veya tahsil edilememesi sonucunu doğuran hukuki kurumdur. Tarh ve tahsil zamanaşımı ayrı kurallara bağlıdır.