Serbest Meslek Erbabı

Serbest meslek kazancı neyi kapsar?

Serbest meslek kazancı, sermayeden çok kişisel bilgi ve mesleki birikime dayanan, ticari nitelik taşımayan bir faaliyetin bir işverene bağlı olmadan kişinin kendi nam ve hesabına yürütülmesiyle elde edilen kazançtır. Çevirmenler, grafik tasarımcılar, serbest çalışan yazılımcılar, eğitmenler ve fotoğrafçılar bu kapsama girebilir. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu serbest meslek kazancını ticari kazançtan ayrı bir gelir unsuru olarak düzenler. Bu ayrım düzenlenecek belgeyi, tutulacak defteri ve gelirin hangi anda vergilendirileceğini değiştirir.

Serbest meslek makbuzu ve e-SMM

Serbest meslek erbabı, yaptığı her tahsilat için serbest meslek makbuzu düzenler. Makbuz hizmetin verildiği değil, bedelin tahsil edildiği anda düzenlenir; ticari işletmelerdeki fatura düzeninden ayrıldığı temel nokta budur. Kâğıt makbuz yerine elektronik ortamda düzenlenen e-Serbest Meslek Makbuzu (e-SMM) uygulaması bulunmaktadır ve belirli şartları taşıyanlar için zorunludur. Kapsama girilip girilmediği e-dönüşüm süreçleri içinde değerlendirilir.

Stopaj ve mahsup

Hizmet, vergi kesintisi yapmakla yükümlü bir müşteriye, örneğin bir şirkete verildiğinde ödemeyi yapan taraf brüt bedel üzerinden gelir vergisi stopajı keser ve bunu kendi muhtasar beyannamesiyle bildirir. Makbuzda brüt tutar, kesilen vergi ve net tahsilat ayrı ayrı gösterilir. Kesilen stopaj kaybolmaz; serbest meslek erbabının geçici vergi ve yıllık gelir vergisi beyannamelerinde hesaplanan vergiden mahsup edilir. Kesinti yükümlülüğü bulunmayan bireylere verilen hizmetlerde ise stopaj yapılmaz. Bu iki müşteri grubunun kayıtlarda ayrı izlenmesi, yıl sonunda mahsup edilecek stopaj toplamının daha rahat çıkarılmasını sağlar.

Defter ve kayıt düzeni

Serbest meslek erbabı işletme defteri ya da bilanço esasına göre defter değil, serbest meslek kazanç defteri tutar. Bu defter çoğu durumda GİB'in Defter-Beyan Sistemi üzerinden elektronik ortamda tutulur. Gelirler tahsil edildiği, giderler ise ödendiği tarihe göre kaydedilir. Bu nedenle verilmiş ama henüz tahsil edilmemiş bir hizmet gelir yazılmaz; ödenmemiş bir gider de gider olarak kaydedilemez.

Gider olarak dikkate alınabilecek harcamalar, mesleki faaliyetle doğrudan ilgili ve belgeye dayanan harcamalardır. Ev aynı zamanda çalışma yeri olarak kullanılıyorsa kira, aidat ve enerji gibi giderlerin işe ilişkin kısmının ayrılması gerekir. Bu noktada kalıp bir oran yerine somut kullanım durumuna göre değerlendirme yapılır.

Telif kazancı ile serbest meslek kazancı arasındaki fark

Yazarlar, çevirmenler ve tasarımcılar bazen bir eserin satışından elde ettikleri gelirin serbest meslek kazancı mı yoksa telif kazancı mı olduğunu sorar. Gelir Vergisi Kanunu belirli eserlerin satışından elde edilen hasılat için ayrı bir istisna hükmü içerir; ancak bu hüküm her tasarım veya çeviri işini kapsamaz. Ayrım eserin niteliğine göre yapılır ve dosya bazında değerlendirilmelidir.

Yurt dışındaki müşterilere hizmet verenler

Yurt dışındaki bir şirkete tasarım, çeviri ya da yazılım hizmeti veren serbest meslek erbabı da tahsilat yaptığında serbest meslek makbuzu düzenler. Yabancı müşteri Türkiye'de vergi kesintisi yapmadığından makbuzda stopaj yer almaz. Bedel döviz olarak geliyorsa makbuz Türk lirası karşılığıyla düzenlenir ve kullanılan kur kayıtlarda gösterilir. Hizmetten yurt dışında yararlanılması gibi şartlar sağlanıyorsa işlem KDV açısından hizmet ihracatı istisnası kapsamında değerlendirilebilir; bunun için sözleşme, yazışma ve banka kayıtlarının dosyada bulunması gerekir. Ödemelerin uluslararası ödeme platformları üzerinden alınması hâlinde platformdan bankaya yapılan aktarımlar ile müşteri ödemeleri ayrı ayrı izlenmelidir.

Sık yapılan hatalar

• Makbuzu hizmetin bittiği tarihte düzenleyip tahsilatı sonraki aya kalan işi o ay gelir yazmak.
• Kurumsal müşteriden alınan net tutarı brüt bedel gibi kaydetmek ve kesilen stopajı mahsup etmemek.
• Müşterinin kestiği stopaj tutarlarını kendi kayıtlarıyla dönem dönem karşılaştırmamak.
• Kişisel harcamaları mesleki gider olarak kaydetmek.
• Yurt dışındaki müşteriden alınan bedeller için makbuz düzenlemeyi atlamak.

Örnek bir durum

Örneğin hem bireysel müşterilere hem de şirketlere çalışan serbest bir çevirmen düşünelim. Şirket müşterileri ödeme yaparken stopaj kesiyor, bireysel müşteriler ise bedelin tamamını ödüyor. Çevirmen her tahsilatta e-SMM düzenliyor ve şirketlerden gelen ödemelerde makbuzda stopajı ayrıca gösteriyor. Geçici vergi döneminde kesilen stopajlar listelenip hesaplanan vergiden düşülüyor. Teslim edilmiş ama henüz ödenmemiş bir çeviri işi ise bedel tahsil edilene kadar gelir yazılmıyor.

İlgili sayfalar

Serbest meslek faaliyetine başlarken vergi dairesine kayıt işe başlama ve mükellefiyet sürecinde yapılır. Geçici vergi ve yıllık beyannameler vergi beyanname süreçleri kapsamında hazırlanır. Hekim, avukat ve mimar gibi büro düzeninde çalışan meslek mensuplarının kendine özgü konuları profesyonel hizmetler sayfasında ele alınmıştır.