Üretim ve İmalat İşletmeleri

Üretim işletmelerinde neden maliyet muhasebesi gerekir?

Üretim yapan bir işletmede satılan malın maliyeti tek bir faturadan okunamaz; hammadde, doğrudan işçilik ve genel üretim giderlerinden hesaplanarak bulunur. Ticaret işletmesinde alış faturası maliyeti doğrudan gösterirken imalatta maliyet üretimin aşamalarında oluşur. Bu yüzden üretim işletmesi, hangi giderin üretime, hangisinin satışa veya yönetime ait olduğunu ayırabilen bir kayıt düzenine ihtiyaç duyar.

Bilanço esasına göre defter tutan işletmelerde üretim maliyetleri için hesap planında ayrı hesap grupları kullanılır. Dönem sonunda bu giderler yarı mamul ve mamul stoklarına dağıtılır; ürün satıldığında maliyeti satılan mamul maliyetine aktarılır. Dağıtımın dayanağı ürün reçeteleri, üretim emirleri ve iş gücü kayıtlarıdır.

Kayıt düzeninde kullanılan belgeler

• Ürün reçeteleri: Bir birim ürün için hangi hammaddeden ne kadar kullanıldığını gösterir.
• Depo çıkış fişleri: Hammaddenin üretime verildiğini belgeler.
• Üretim emirleri ve üretimden giriş fişleri: Tamamlanan ürünün stoka alınmasını sağlar.
• Puantaj ve bordro kayıtları: İşçiliğin hangi üretim alanına ait olduğunu ayırır.
• Enerji, bakım ve kira faturaları: Genel üretim giderlerinin dağıtımına esas olur.
• Kapasite raporu: Üretim kapasitesini ve birim girdi kullanımını gösterir.

Kapasite raporu işletmenin bağlı olduğu sanayi veya ticaret odasından alınır. Vergi incelemelerinde reçetelerle kayıtların karşılaştırılmasında kullanılabildiği için fiilî tüketim raporla belirgin biçimde ayrışıyorsa nedeninin açıklanabilir olması gerekir.

Fire ve hurda

Üretimin doğası gereği ortaya çıkan normal fire maliyetin bir parçası sayılır. Olağan sınırları aşan kayıpların ise ayrıca belgelenmesi ve nedeninin açıklanması gerekir. Hurda olarak satılan malzemenin satışı da faturalandırılmalı ve kayda alınmalıdır.

Ortak giderler nasıl dağıtılır?

Enerji, bakım, fabrika kirası ve üretim yöneticilerinin ücretleri gibi giderler tek bir ürüne doğrudan yüklenemez; bir dağıtım ölçüsüyle ürünlere ve üretim alanlarına paylaştırılır. Elektrik tüketimi makine çalışma saatine, kira kullanılan alana, ustabaşı ücretleri ise çalışan sayısına göre dağıtılabilir. Hangi ölçünün seçileceği işletmenin yapısına bağlıdır; önemli olan seçilen ölçünün mantıklı, yazılı ve dönemden döneme tutarlı olmasıdır. Dağıtım ölçüsü her ay değiştirildiğinde ürün maliyetleri karşılaştırılamaz hâle gelir. Üretimin durduğu ya da kapasitenin belirgin biçimde altında çalışıldığı dönemlerde, kullanılmayan kapasiteye ait giderlerin ürün maliyetine yüklenip yüklenmeyeceği de ayrıca değerlendirilmelidir. Aksi hâlde düşük üretim yapılan aylarda birim maliyet olduğundan yüksek görünür ve stok değeri şişer.

Fason üretim ve yatırım harcamaları

Üretimin bir kısmını başka bir işletmeye yaptıran ya da başkası adına fason üretim yapan işletmelerde, malın mülkiyetinin kimde olduğu ve fason bedelinin nasıl faturalandığı kayıt düzenini belirler. Gönderilen ve geri gelen mallar irsaliyeyle izlenir. Fason işleme gönderilen hammadde veya yarı mamul işletmenin mülkiyetinde kalmaya devam ettiği için stoktan tamamen çıkarılmaz; fasoncuda bulunan mallar olarak ayrı izlenir ve dönem sonunda fasoncudan alınan dökümle karşılaştırılır. Fasoncunun düzenlediği fatura yalnızca işçilik ve hizmet bedelini kapsar, malın bedelini değil. Bazı fason işlerde KDV tevkifatı uygulandığından faturanın içeriği işin niteliğine göre kontrol edilmelidir.

Makine ve tesis yatırımları doğrudan gider olarak değil, amortismana tabi iktisadi kıymet olarak kaydedilir ve faydalı ömür boyunca giderleştirilir. Uygulamanın ayrıntıları amortisman sayfasında anlatılmıştır. Yatırım teşvik belgesi kapsamında yapılan yatırımlarda vergi ve prim tarafında çeşitli destekler bulunabilir; belgedeki yatırım kalemleriyle fiilî alımların eşleştirilmesi ve desteklerin ayrı izlenmesi gerekir. Destek unsurları ve şartları dönemsel olarak değiştiğinden güncel düzenleme kontrol edilmelidir.

Sık yapılan hatalar

• Tüm işçilik giderlerini genel yönetim gideri olarak kaydedip maliyete dahil etmemek.
• Dönem sonunda yarı mamul stokunu hiç hesaplamamak.
• Ürün reçetelerini güncellemeden yıllarca aynı tüketim miktarlarıyla maliyet çıkarmak.
• Kapasite raporundaki girdi kullanımıyla fiilî tüketim arasındaki farkları açıklayamamak.
• Makine alımlarını doğrudan gider yazmak.

Örnek bir durum

Örneğin metal aksam üreten ve ürünlerinin bir kısmının boyasını başka bir atölyeye yaptıran bir şirket düşünelim. Şirket yıllardır tüm işçilik giderlerini tek hesapta topluyor ve maliyeti yalnızca hammadde üzerinden hesaplıyor. Ürün reçeteleri güncellenip işçilik ve enerji giderleri üretim alanlarına dağıtıldığında, bazı ürünlerin satış fiyatının maliyeti zor karşıladığı ortaya çıkıyor. Boya atölyesine gönderilen yarı mamullerin sevki de irsaliyeyle izlenmeye başlanıyor; böylece hangi ürünün hangi aşamada olduğu stok kayıtlarından görülebiliyor.

İlişkili hizmetler

Maliyet sisteminin kurulması muhasebe ve defter tutma çalışmasının, ürün bazında kârlılığın yorumlanması ise mali analiz hizmetinin konusudur. Üretim personelinin puantaj ve ücret süreçleri bordro kapsamında yürütülür.